Με τον Παναγιώτη Μπετσάκο “Στην ακροθαλασσιά της μνήμης” και στην “Παραλογία και Το χρώμα των ονείρων”

Στο 4ο Φεστιβάλ Βιβλίου, που πραγματοποιήθηκε στην Κοζάνη στις 16 Ιουνίου 2024 συνομιλήσαμε με τον Παναγιώτη Γ. Μπετσάκο για τις δυο ποιητικές του συλλογές “Στην ακροθαλασσιά της μνήμης” (2023) και “Παραλογία και Το χρώμα των ονείρων” (2021) εκδόσεις Αρμός.

 

Κύριε Μπετσάκο θα ήθελα να σας ευχαριστήσω για τα γρήγορα αντανακλαστικά σας τιμώντας με έγκαιρα με την προσφορά των βιβλίων σας, έτσι ώστε να μπορέσουμε να λειτουργήσουμε ως διαμεσολαβητές ανάμεσα στο έργο σας και το κοινό στα πλαίσια του 4ου Φεστιβάλ Βιβλίου στην Κοζάνη. Πριν όμως, αναφερθούμε στα έργα σας με τίτλους «Παραλογία και Το χρώμα των ονείρων» (2021) και «Στην ακροθαλασσιά της μνήμης» (2023) από τις εκδόσεις Αρμός, θα μπορούσατε σας παρακαλώ να μας εξηγήσετε απλά και κατανοητά πώς ορίζεται ο χρόνος στις Φυσικές Επιστήμες;

Ο χρόνος στη φυσική νομίζω είναι τόσο δύσκολο να οριστεί, που στην ουσία γίνεται μια έννοια μεταφυσική. Κι αυτό είναι ένα δώρο ελευθερίας στον επιστήμονα, να μπορεί να προχωράει την επιστήμη του, παλινδρομώντας απ’ τη μακροσκοπική νομοτέλεια στη μικροσκοπική σχετικιστική και κβαντική τυχαιότητα.

Ο χρόνος, είτε φυσικός, είτε βιολογικός, είτε ψυχολογικός, αλλάζει διαρκώς ορισμούς, αλλά εν τέλει μετράει πάντα την κίνηση, δηλαδή τη μεταβολή και επειδή η πιο αληθινή κίνηση είναι η αγάπη, ο χρόνος μετράει την αγάπη, στη φύση, στη ζωή, στην ψυχή.

Φυσικά, κατανοώ ότι δεν μπόρεσα να ικανοποιήσω το αίτημά σας για έναν απλό και κατανοητό ορισμό.

Ίσα-ίσα δεν περίμενα μια τέτοια απάντηση, τόσο απλή και τόσο κατανοητή… Ευχαριστώ για το μικρό μάθημα! Πάντως πρέπει να επισημάνω πως και «Στην ακροθαλασσιά της μνήμης» ο ορισμός της έννοιας του χρόνου – για εμένα που προέρχομαι από τις θεωρητικές επιστήμες – ήταν αυτό που έψαχνα. Παρατήρησα λοιπόν, πως στα ποιήματά σας οι χρονικές βαθμίδες (παρελθόν, παρόν, μέλλον) σάς έχουν επηρεάσει συνολικά. Ποια πρόσωπα και ποια γεγονότα συγκεκριμένα, συνέβαλαν στο να βρείτε καταφύγιο στην ποίηση;

Ο χρόνος, από μόνος του, όπως είπε  ο Αριστοτέλης, δεν είναι παρά το άθροισμα τριών μηδενικών: το παρελθόν δεν υπάρχει πια, το παρόν, πριν καν το σκεφτούμε, έχει εξατμιστεί και το μέλλον δεν υπάρχει ακόμα. Αυτό που υπάρχει όμως είναι τα κινούμενα πράγματα, τα πρόσωπα και οι σχέσεις τους. Ο χρόνος είναι δεμένος μαζί τους: παίρνει ύπαρξη από την κίνηση τους.

Αλλά κι η κλασική ρήση του Μπόρχες για την ανάστροφη κίνηση του χρόνου από το μέλλον προς το παρόν και το παρελθόν, έγινε για μένα πολλές φορές ένα έναυσμα, μέσα από την ποίηση, να διευκρινίσω το παρελθόν, προσεγγίζοντας ακόμα και τη δυνατότητα να το αλλάξω.

Νομίζω ότι για μένα, το καταφύγιο της ποίησης, είναι στην ουσία το καταφύγιο της δημιουργικότητας και της ανάγκης έκφρασης και κοινωνικότητας. Μπορεί η ποίηση, όπως ίσως και κάθε δημιουργική κατάσταση, να γίνεται κάπως μοναχικά, εν τέλει όμως περιέχει την αγωνία κάθε ανθρώπου να καταλάβει τον συνάνθρωπό του, να τον πλησιάσει με συμπόνια και να βοηθηθεί μέσα από τη σχέση να γίνει καλύτερος, αυτός κι η κοινωνία γενικότερα.

Για αρκετούς ανθρώπους η ανάγνωση και η γραφή αποτελούν καταφύγιο. Με τις δυο επικλήσεις σας στην αυθεντία, στον Αριστοτέλη και τον Μπόρχες, νομίζω ότι μας προσφέρετε ένα κλειδί για να κατανοήσουμε το σκεπτικό σας. Το κεντρικό θέμα της ποίησής σας, όπως ήδη δηλώνετε και στον τίτλο σας «Στην ακροθαλασσιά της μνήμης» είναι η μνήμη. Γιατί ξεχωρίζετε την ανθρώπινη αυτή διαδικασία; Τι σας ώθησε δηλαδή, να αφιερώσετε την ποιητική σας συλλογή στην κωδικοποίηση των πληροφοριών που έχετε προσλάβει;

Η μνήμη δεν είναι αναζωπύρωση ή αναμόχλευση του παρελθόντος. Η μνήμη είναι η υπαρκτή και δραστική παρουσία όλων όσων η ψευδαίσθηση της γραμμικότητας του χρόνου μάς κάνει να νομίζουμε ότι βυθίστηκαν στην ανυπαρξία. Σε ένα χρόνο καμπύλο, η  μνήμη μας είναι ξαδέλφη του παρόντος και γειτόνισσα του μέλλοντός μας. Γι’ αυτό κι η μνήμη γεννάει, όχι τη γνώση ή τη βεβαιότητα του τετελεσμένου, αλλά την τέχνη, δηλαδή την ψηλάφηση της ομορφιάς, την απαλή εναπόθεσή μας στην ήρεμη υδάτινη επιφάνεια της ύπαρξης και της αγάπης.

Ας κρατήσουμε αυτό που μόλις είπατε· ότι η μνήμη δεν γεννάει τη γνώση, αλλά την τέχνη. Δυο άλλα θέματα στην ποιητική σας συλλογή με τίτλο «Στην ακροθαλασσιά της μνήμης» είναι το πώς γράφεται ένα ποίημα και τι είναι ποίηση. Αντιλαμβάνομαι, ότι έχετε εντρυφήσει και σε άλλα ποιητικά αναγνώσματα και σε άλλες απόπειρες ορισμού. Απ΄ όλα αυτά λοιπόν, που έχετε διαβάσει και μελετήσει ποιες και ποιους ξεχωρίζετε και γιατί;

Η ποίηση είναι λόγος και ο λόγος πάντα αναστοχάζεται τον εαυτό του, την εκδίπλωσή του. Έτσι κι η ποίηση είναι μια δημιουργία, ένα ποιείν με αυτοσυνείδηση. Αν πρέπει τώρα να αναφέρω ποιητές που τους διάβασα με λαχτάρα και σίγουρα θα με επηρέασαν και κάτι θα μου δίδαξαν, θα αναφέρω οπωσδήποτε από τους Έλληνες, τον Καβάφη, για την ευφυΐα και τη σκηνοθετική του ματιά, τον Σεφέρη, για την απαράμιλλη μορφή των ποιημάτων του,  τον Χαρκιανάκη και την Καρέλλη, για την καθάρια γνώση και απόδοση της ανθρώπινης ψυχής  κι από τους ξένους τον Νερούδα για τον ποιητικό του λυρισμό και φυσικά τον Μπόρχες, όχι τόσο ως ποιητή, όσο ως ελεύθερο στοχαστή να κινείται σε όλα τα είδη του λόγου, μπερδεύοντάς τα μαζί με τα νοήματα σ’ ένα κουβάρι και ξαφνικά, μ’ έναν μαγικό τρόπο, να τα κάνει όλα διαφανή, καθαρά και εν τέλει σωστικά.

Είναι σαν να ρίξαμε μια κλεφτή ματιά στη βιβλιοθήκη σας και να μάθαμε μερικά από τα αναγνώσματά σας. Έπειτα απ΄ όλα όσα κουβεντιάσαμε νομίζω ότι είναι η κατάλληλη στιγμή να μας διαβάσετε ένα από τα ποιήματά σας από το βιβλίο σας «Στην ακροθαλασσιά της μνήμης».

Π.Μ.:

Το θρόισμα του χρόνου

Περπατήσαμε για πολλή ώρα σιωπηλοί.

Ένα προφητικό ηλιοβασίλεμα μας ακολουθούσε

προορισμένο συντόμως να βουλιάξει στη θάλασσα.

Το μελαγχολικό σούρουπο μας συνόδευσε

στην ειλικρίνεια του λιτού μοιρασμένου γεύματος.

Όσα απρόσμενα ακολούθησαν είχαν την ταχύτητα

και την τραγικότητα του ταραχοποιού σεισμού.

Ο καθρέπτης της μνήμης, την ώρα που έσπασε,

αιχμαλώτισε για πάντα τον πόνο του προσώπου σου,

όπως το κοντέρ του αυτοκινήτου κολλάει

στην ταχύτητα του μοιραίου ατυχήματος.

Τα μάτια σου έκτοτε γίνανε το στερνό μου όχημα

για να ταξιδέψω στις μνήμες του μέλλοντος.

Αφετηρία μου και τερματισμός εσύ ξανά και ξανά

επεκτείνοντας  τον κύκλο σε σύμβολο του άπειρου.

Ο χρόνος κινείται απαλά, παλινδρομικά, πέρα δώθε

μαζί με τα ευκίνητα φύλλα των δένδρων της καρδιάς

που συντονίζονται με το μαλακό νοσταλγικό αεράκι.

Έκτοτε, το υγρό σούρουπο καθαρίζει καθημερινά

τη θλίψη μου από τα μάτια, βαρετά, μονότονα,

μα αναγκαία σαν τον ζωοποιό χτύπο της καρδιάς.

Οι σκέψεις μου μαρμαρωμένες και αλάξευτες,

καθώς κάνω ισορροπία στο πεζούλι της κάθε μέρας,

μα ο ζυγός του χρόνου γέρνει πάντα ανισόρροπος

προς την πολιορκητική διεσταλμένη νύχτα.

Ξέρετε… όταν διαβάζει ένας ποιητής το ποίημά του, χαρίζει εκείνο το χρώμα που πρέπει στον κάθε στίχο που έγραψε. Και μιας και μιλήσαμε για χρώματα, ας περάσουμε στο προηγούμενό σας βιβλίο στην «Παραλογία και Το χρώμα των ονείρων» (2021). Αυτό το έργο σας αποτελείται από ένα αλληγορικό παραμύθι και από μια ποιητική συλλογή με έντονο το λυρικό στοιχείο. Πιστεύετε ότι κάποια στιγμή θα υπηρετήσετε και τον πεζό λογοτεχνικό λόγο; Θα διαβάσουμε κάποιο μυθιστόρημα από εσάς ή μια συλλογή διηγημάτων; Έχετε γράψει και βοηθήματα για τη Φυσική και τα Μαθηματικά…

Όταν σκέφτομαι τον εαυτό μου στο μέλλον – με τη γνωστή ανθρώπινη αφέλεια – με βλέπω να συνεχίζω να γράφω. Κι επειδή αυτό το χόμπι της συγγραφής είναι ένα παιχνίδι για μένα, χαράς πρώτα απ’ όλα, αλλά και τόλμης, νομίζω ότι είναι πιθανό να γράψω και πεζά κείμενα. Το πιο πιθανό, κείμενα φανταστικής λογοτεχνίας, όχι επιστημονικής φαντασίας, αλλά ποιητικής ελευθερίας, μιας και η βιωματική και ρεαλιστική λογοτεχνία θεωρώ ότι για μένα ότι είναι αδύνατη.

Η φυσική είναι η επιστήμη και το επάγγελμά μου κι έτσι έχω ασχοληθεί με τη διδασκαλία της και τη σχετική συγγραφή το μεγαλύτερο μέρος της ενήλικης ζωής μου, σε σχέση με οτιδήποτε άλλο. Φέτος, μου δόθηκε η ευκαιρία και της έντυπης έκδοσης ενός βοηθήματος για τη Γ΄ Λυκείου, μιας και ψηφιακά έχω δημοσιεύσει ένα πλήθος σημειώσεων, στην επίσημη φροντιστηριακή σελίδα του υπουργείου Study4exams, εδώ και μια δεκαετία. Τα δύο μαθηματικά μου βιβλία δεν είναι βοηθήματα, αλλά γρίφοι και παιχνίδια μαθηματικών για μικρούς και μεγάλους.

Ο χρόνος λοιπόν, θα κρίνει τι θα γίνει στη συνέχεια…αλλά όλα τα χρόνια οι άνθρωποι αγαπούσαν τα παραμύθια. Θα θέλατε να μας διαβάσετε ένα απόσπασμα από το αλληγορικό σας παραμύθι η Παραλογία;

«…Η ώρα πέρασε γρήγορα, καθώς εγώ κοίταζα τις περίεργες επιγραφές στους δρόμους. Αποφάσισα να ξαναμπώ στο Μέγαρο. Ο Ποιητής, φανερά εξαντλημένος, τελείωνε εκείνη τη στιγμή το Ποίημα με αυτές τις στροφές:

Έχω στο χέρι μου το ποτήρι

που δεν θα ξαναγεμίσω με το αγέραστο νερό.

Το ακούω το χελιδόνι

που δεν θα ξανατρομάξει στο άνοιγμα της πόρτας μου.

Το μυρίζω το λουλούδι

που δεν θα προλάβει να μαραθεί στο ποτήρι του

γραφείου μου.

Ανάμεσα στους φίλους μου

υπάρχει κάποιος

που δε θα με ξαναπληγώσει.

Μόνο αυτοί που αγαπούμε μπορούν να μας

πληγώσουν.

Να ένα πρόσωπο που δε θα μου ξαναχαμογελάσει.

Σας αφήνω, άνθρωποι, αντικείμενα, αστέρια, πουλιά.

Ο κόσμος έκλαιγε συγκινημένος. Κάποιοι σηκώθηκαν και φιλούσαν τα χέρια του Ποιητή. Ο νεαρός Παράλογος, που με είχε φέρει στο Μέγαρο, μου είπε πως ο Ποιητής είναι άρρωστος, στα τελευταία του. Ίσως την άλλη Τρίτη ένας άλλος ποιητής θα διαβάσει το Ποίημά του. Βγήκα με τον υπόλοιπο κόσμο από το Μέγαρο, σκοπεύοντας να βρω κάποιον τρόπο να περάσω ευχάριστα και ερευνητικά το βράδυ μου. Η ώρα ήταν μόλις δέκα, όμως όλος ο κόσμος κλείστηκε στα σπίτια του. Πήρα μια εφημερίδα και γύρισα στο πανδοχείο».

Στη συνέχεια, ξέρω ότι ο ήρωας της Παραλογίας κοιμάται και στον ύπνο του βλέπει διάφορα όνειρα. Όταν ξυπνάει αποφασίζει να γράψει «Το χρώμα των ονείρων». Στα ποιήματά σας αυτά ξεχωρίζει η προσέγγιση της έννοιας της αγάπης, αλλά και της έννοιας του θανάτου. Μάλιστα, σε κάποια σημεία στα ποιήματά σας η αγάπη και ο θάνατος συμπορεύονται. Πώς ο ορθόδοξος χριστιανισμός σας επηρέασε στο να ακροβατήσετε ανάμεσα στην επιστήμη και την πίστη;

Το ποίημα «Το χρώμα των ονείρων» είναι ένα από τα πρώτα μου κείμενα. Το έγραψα το 1996 με μια αυτόματη γραφή, πράγματι μόλις ξύπνησα κάποιο μεσημέρι, σαν να το είχα δει στο όνειρό μου.

 Η αγάπη και ο θάνατος είναι σχεδόν τα αποκλειστικά θέματα κάθε ποιήματος, γιατί αυτό συμβαίνει και στη ζωή. Εμφανίζονται σαν δίπολα της ευτυχίας και της ματαιότητας, του έρωτα και της απόγνωσης, της μνήμης και της ελπίδας. Η ορθόδοξη χριστιανική αλήθεια, ως ζωή και βίωση κι όχι ως ιδεολογία, δηλαδή θρησκοληψία, έρχεται δίπλα στην ανθρώπινη αγωνία που αναζητεί τη χαρά της αγάπης, πάντα μέσα απ’ την ελευθερία, είναι η χαρμολύπη της πτώσης και της ελπίδας, είναι η πιο σίγουρη σταθερά. Η επιστήμη ακολουθεί τον ίδιο τρόπο με την τέχνη: δημιουργικότητα, ελπίδα και χαρά, δίπλα στην αποτυχία και την κατανόηση του αδύνατου, είναι θείο δώρο στον άνθρωπο να δημιουργήσει για το παγκόσμιο καλό. Η ακροβασία κάθε ανθρώπου νομίζω είναι η ίδια του ύπαρξη κι όλα τ’ άλλα είναι οι σανίδες σωτηρίας του.

 

Μόλις προαναφέρατε ότι η αγάπη και ο θάνατος είναι σχεδόν τα αποκλειστικά θέματα ενός ποιήματος. Μερικά από τα ποιήματά σας αναφέρονται στον ιερέα πατέρα σας. Θα ήταν εύκολο τη δεδομένη στιγμή να μοιραστείτε μερικούς στίχους σας αφιερωμένους στον γονιό σας ως επιμνημόσυνη δέηση;

Π.Μ.:

Προσκυνώντας την αγάπη και τον πόνο

Την αγάπη, είναι δύσκολο να βρεις

μέτρο κι εργαλείο να τη μετρήσεις·

τα γράδα της, την έμφυτη δύναμή της,

τη θαυματουργική διάστασή της,

τη μόνη σωτήρια σανίδα του ανθρώπου

για να πιαστεί και ν’ αντέξει στον πόνο.

Θυμάμαι πώς εκδήλωναν οι άνθρωποι

την αγάπη τους προς τον πατέρα μου.

Τρέχανε οι φίλοι να τον αγκαλιάσουν,

άλλοι με σεβασμό του φιλούσαν το χέρι

και τον κοιτούσαν, για να καθρεπτιστούν

στο αληθινό και πηγαίο χαμόγελό του.

Ο πατέρας μου, με το ιερατικό του σχήμα

και τη ζεστή ανθρώπινη συμπεριφορά

έδινε την αγάπη του άπλετα στον κόσμο

περπατώντας πάντα με χαρωπή διάθεση

στα σεμνά λιβάδια της αγνής πίστης του.

Πόση εντύπωση μου έκανε όσες φορές

έτυχε να τον δω να σκύβει να φιλήσει

το χέρι απλών και ταπεινών ανθρώπων.

Νομίζω το έκανε για να τιμήσει έμπρακτα

την άμετρη αγάπη τους στον πονεμένο

ή την υπομονή τους στον δικό τους πόνο.

Αυτό το ποίημα μου έκανε και εμένα εντύπωση καθώς διάβαζα το βιβλίο σας «Παραλογία και Το χρώμα των ονείρων» για την ισχυρή του αντίθεση. Κλείνοντας τη συζήτησή μας αυτή πώς αντιλαμβάνεστε τον κόσμο και τι είναι για εσάς το ποιητικό σύμπαν;

Π.Μ.: Ο κόσμος, όπως το λέει κι η λέξη, είναι κόσμημα, στολίδι, είναι η εμπράγματη τάξη και αρμονία που γεννάει μορφές. Η ποίηση μιμείται τη φύση, δεν την αντιγράφει, κάνει ό,τι κι αυτή: γεννάει μορφές. Και το ποιητικό σύμπαν είναι ένα σύμπαν μορφών, που ευτυχώς έχουν απεριόριστη δυνατότητα εναλλαγών και στη δημιουργία τους και στην πρόσληψή τους.

Κύριε Μπετσάκο σας ευχαριστώ πολύ για την κουβέντα μας και πιο πολύ μου άρεσε που συζητήσαμε τόσα θέματα: για τη Φυσική και τη Λογοτεχνία, τον χρόνο και την μνήμη, την πίστη και την επιστήμη, την αγάπη και τον θάνατο. Σας εύχομαι τα ποιήματά σας να είναι καλοτάξιδα!

 

 

Ελένη Γκόρα

 

Για την ποιητική συλλογή “Στην ακροθαλασσιά της μνήμης” (2023), εκδ. Αρμός διαβάστε εδώ: Στην ακροθαλασσιά της μνήμης

Για το αλληγορικό παραμύθι “Παραλογία” και την ποιητική συλλογή “Το χρώμα των ονείρων” (2021), εκδ. Αρμός διαβάστε εδώ: Παραλογία και Το χρώμα των ονείρων

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *